Kierunek - prędkość! (cz.1)

Twój komputer potrafi więcej, niż ci się wydaje. Musisz znać jedynie sztuczki, z pomocą których dostaniesz się do nieoczekiwanych rezerw mocy. Dzięki nim uzyskasz wyższą wydajność, nie wydając ani grosza.

I znowu pecet nie jest w stanie sprostać twoim wymaganiom. Edytor tekstowy czy fotoretuszer uruchamiają się całymi minutami, a grafika w grach przypomina pierwsze animacje komputerowe. Skaczący obraz psuje wrażenia podczas seansu filmowego. Co począć? Znowu kupić nowy komputer? A może tylko wymienić najwolniejsze podzespoły? Można znacznie taniej - wystarczy podkręcić sprzęt.

W ten czy inny sposób można wydobyć większą wydajność praktycznie z każdego podzespołu sprzętowego komputera. Przyczyny są bardzo różne - chociażby wahania w procesie produkcyjnym, rezerwy do celów bezpieczeństwa czy rozważania strategiczno-marketingowe. Na przykład producent procesorów wypuści znacznie więcej układów o najwyższej wydajności, niż może przyjąć rynek, podczas gdy popyt na przeciętne procesory przekracza podaż. Wówczas producent może oferować swoje najlepsze procesory po niższej cenie, ukrywając je w obudowie przeciętnych modeli. Jeśli kupisz taki procesor, możesz bez problemu wydusić z niego o 30 do 40 procent większą wydajność.
Podobnie jest w branży nagrywarek. Producent projektuje nową linię sprzętową, a potem wyposaża ją w różne wersje firmware'u, które klasyfikują poszczególne modele w odmiennych kategoriach wydajnościowych i... cenowych.
Inwestując trochę czasu, możesz zaoszczędzić sporo pieniędzy. Zauważ jednak, że wiele poniższych porad kryje ryzyko uszkodzenia sprzętu. Korzystasz z nich na własną odpowiedzialność. Ponadto, podkręcając poszczególne podzespoły stracisz, uprawnienia gwarancyjne.

Podkręcanie procesora

Procesor jest smakowitym kąskiem dla entuzjastów podkręcania. W wielu przypadkach można przyspieszyć działanie mózgu komputera. Niemniej jednak należy zachować zdrowy rozsądek. Jeśli przeholujesz, system zacznie pracować niestabilnie. W najgorszym razie ugotujesz układ.

1. AMD Athlon 64

Układy AMD Athlon 64 ciągle ustanawiają nowe rekordy prędkości. Czy wobec tego mają zapasy wydajności, które można uaktywnić, żeby uzyskać jeszcze większą wydajność? W systemach z układem Athlon 64 nie ma konwencjonalnej częstotliwości systemowej, jak w komputerach dysponujących innym procesorem. Jest on wyposażony w wewnętrzny kontroler pamięci. Częstotliwość taktowania magistrali ustawia na poziomie 200 MHz kwarcowy generator umieszczony na płycie głównej. Jeśli producent twojej płyty przewidział stosowną opcję w BIOS-ie, zapewnił ci możliwość podkręcania. W przeciwnym razie pozostaje spróbować modyfikacji BIOS-u, jak opisują artykuły "BIOS bez autoryzacji" (PCWK 10/2003, str. 131) i "BIOS dla zawodowców" (PCWK 10/2003, str. 133).

Pierwszych prób przetaktowania dokonaliśmy na płycie Asus SK8N z układem Athlon 64 FX-51 i chipsetem nForce 3. Nominalna częstotliwość procesora wynosi 2,2 GHz (11 x 200 MHz). W BIOS-ie płyty SK8N znajduje się sekcja Advanced | CPU Configuration z parametrem CPU OverClock in MHz. Domyślnie widnieje w niej wartość 200. Przejdź do powyższego pola, naciśnij klawisz [Backspace] i wpisz nową częstotliwość. Maksymalna wartość to 300 MHz, jednak pamiętaj, aby nie przesadzać. Podwyższaj częstotliwość stopniowo co 5 MHz, do osiągnięcia maksimum możliwości procesora. Wpisz zatem 205, potwierdź klawiszem [Enter] i zachowaj zmiany, naciskając klawisz [F10]. W dalszej kolejności sprawdź, czy można wczytać system i uruchom aplikację wymagającą dużej mocy obliczeniowej (np. benchmark 3DMark2003). Poddaj procesor co najmniej 10-minutowej próbie z maksymalnym obciążeniem. Jeśli nie dojdzie do zawieszenia systemu ani zamrożenia zawartości ekranu, możesz zwiększyć częstotliwość o kolejne 5 MHz. Gdy przekroczysz granice wytrzymałości swojego Athlona, nie będziesz mógł uruchomić

Windows. Po zanotowaniu takich symptomów zrestartuj komputer i przywróć poprzednią częstotliwość w BIOS-ie. W razie problemów po włączeniu peceta natychmiast wyciągnij wtyczkę z gniazda zasilania. Wyjmij na chwilę płaską baterię z płyty głównej, po czym włóż ją we właściwe miejsce. Gdy po raz kolejny uruchomisz komputer, wybierz opcję Load Bios DefaultS. Spowoduje wczytanie fabrycznych ustawień BIOS-u. Potem możesz stopniowo podwyższać częstotliwość, dopóki nie uzyskasz optymalnego ustawienia. W ramach testów udało nam się przetaktować Athlon 64 FX-51 do 2,34 GHz (11 x 213 MHz). Z tą częstotliwością komputer działał stabilnie bez usprawniania chłodzenia. Należy przypuszczać, że wyposażając układ w wydajniejszy radiator i wentylator, można jeszcze bardziej zwiększyć taktowanie.

Nasz kolejny kandydat do przetaktowania to Athlon 64 3200+ na płycie MSI K8T Neo z chipsetem VIA K8T800. Nominalna częstotliwość układu wynosi 2 GHz (10 x 200 MHz). W ustawieniach BIOS-u płyty MSI K8T Neo należy przejść do menu Frequency/Voltage Control. Znajdziesz w nim parametr CPU FSB Clock. Maksymalna wartość tego pola wynosi 280. W celu przetaktowania układu należy wykonać te same czynności, które opisano powyżej. Bez wymiany zestawu chłodzącego nasz Athlon 64 3200+ osiągnął częstotliwość 2,31 GHz (10 x 231 MHz), czyli 15-procentowy wzrost wydajności.

2. Intel majsterkowiczom

Przez wiele lat Intel rzucał kłody pod nogi entuzjastom podkręcania. Stały mnożnik w układach Pentium i Celeron, a także brak możliwości przetaktowywania płyt Intela z poziomu BIOS-u sprawiły, że producent procesorów nie zyskał wielkiego uznania w środowisku komputerowych majsterkowiczów. Obecnie wizerunek ten może się trochę zmienić. Nowe narzędzie Desktop Control Center (dostępne bezpłatnie pod adresem http://www.intel.com/design/motherbd/software/dcc/index.htm) powinno zainteresować właścicieli nowszych płyt głównych Intela. Producent obiecuje optymalizację ustawień pamięci i chipsetu. Wprawdzie nie wspomina o częstotliwości FSB (patrz punkt 4), która odgrywa decydującą rolę podczas przetaktowywania procesora, lecz opublikował dość ciekawy zrzut ekranowy. Przedstawia on interfejs Desktop Control Center ze wskaźnikami takich parametrów, jak bieżąca częstotliwość FSB, pamięci, magistrali AGP i szyny PCI.

Nowe narzędzie będzie współpracowało tylko z płytami Intela, które producent opatrzy atrybutem enthusiast lub performance. Na pewno są to modele płyt D875PBZ i D865PERL.

3. Wyjątkowe płyty

Płyty główne Intela są uważane za stabilne i niezawodne. Przemawia za tym nie tylko wysoki poziom jakości w procesie produkcyjnym, lecz również to, że w odróżnieniu od wielu innych z dużym zapasem spełniają wymagania zawarte w specyfikacji. W obecnych modelach D845PEBT2, D865PERL i D875PBZ po raz pierwszy wyposażono BIOS w opcję stopniowego zwiększania częstotliwości systemowej. Producent nazwał ją Burn-In Mode i umieścił w menu Advanced. Przed uaktywnieniem trybu Burn-In zostaniesz poinformowany, że zwiększając częstotliwość, zmniejszysz stabilność działania systemu i skrócisz żywotność wybranych podzespołów sprzętowych komputera.

4. FSB bezpiecznie

Stały mnożnik częstotliwości sprawia, że większość obecnych procesorów daje się przetaktować tylko za pośrednictwem magistrali FSB (Front Side Bus). Częstotliwość procesora stanowi iloczyn mnożnika i częstotliwości systemowej (FSB). Zwiększenie tej częstotliwości wiąże się nieuchronnie z szybszym taktowaniem magistrali AGP i PCI (ich częstotliwość zależy od częstotliwości FSB). Szyny te są wykorzystywane przez karty graficzne i twarde dyski. Te zaś bardziej reagują na zmiany częstotliwości niż sam procesor.

Większość producentów płyt głównych oferuje rozwiązanie tego problemu. W BIOS-ie znajduje się oddzielny parametr do ustawiania częstotliwości obu szyn (np. figuruje pod nazwą AGP/PCI Frequency) lub parametry pozwalające regulować częstotliwość każdej z szyn (np. pod nazwą AGP Bus Speed i PCI Bus Speed). Wspomniane pola są umieszczone w menu Advanced Chipset Settings lub Frequency Control. Ustawiając na określonym poziomie taktowanie magistrali PCI i AGP, możesz podkręcać procesor bez obawy o transmisję danych do karty graficznej, dźwiękowej i twardych dysków.

5. Sprytne płyty MSI

MSI wprowadziło w płytach głównych nową technologię o nazwie Dynamic Overclocking Technology (DOT). Dzięki niej użytkownik podaje tylko procentową wartość, o którą chce przyspieszyć procesor. Częstotliwość magistrali AGP i PCI pozostaje bez zmian. DOT przetaktowuje procesor tylko w przypadku pełnego obciążenia, czyli gdy bieżąca moc obliczeniowa układu nie wystarcza bieżącym aplikacjom. Tymczasowe przetaktowywanie znacznie redukuje średnią wartość temperatury roboczej procesora i ilość prądu, który zużywa. Jeśli zastosujesz ponadto wentylator z termoregulatorem, uda ci się zmniejszyć poziom hałasu wydobywającego się z obudowy. Na dodatek technologia DOT nie skraca żywotności procesora tak bardzo, jak stałe podwyższenie częstotliwości.

Aby ją uaktywnić, trzeba przywołać w BIOS-ie menu Frequency/Voltage Control, przejść do pola Dynamic OverClocking i wybrać jeden z pięciu poziomów wydajności, które podnoszą częstotliwość poniżej wymienione stopnie:

Private 1%
Sergeant 3%
Captain 5%
Colonel 7%
General 10%

Załóżmy, że dysponujesz układem Pentium 4, taktowanym z częstotliwością 3,2 GHz (16x200 MHz). Po ustawieniu poziomu Private częstotliwość FSB wzrośnie (o jeden procent) do 202 MHz, a częstotliwość procesora do 3,232 GHz. Jeśli zdecydujesz się na opcję General, uzyskasz aż 3,52 GHz. Możesz wypróbować ją bez obaw. Nawet jeśli w wyniku podkręcenia nie będziesz mógł uruchomić komputera ani nawet przywołać ustawień BIOS-u, wyłącz i włącz kolejno cztery razy zasilanie. Wówczas DOT automatycznie cofnie przetaktowanie. Opisana sytuacja zdarza się rzadko. Zwykle nie powinno być problemów z uruchamianiem komputera i wczytywaniem systemu operacyjnego, ale gdyby się pojawiły, sprawdź stabilność działania Windows z przetaktowanym procesorem. Skorzystaj w tym celu np. z gry o złożonej grafice lub z programu benchmarkowego. Jeśli dojdzie do zawieszenia systemu lub zamrożenia ekranu, powróć do BIOS-u i ustaw niższy poziom DOT.

Dynamiczne przetaktowywanie akceptują płyty główne MSI 865PE Neo2-FIS2R do Pentium 4 i K8T Neo do Athlona 64. Ostatni z wymienionych modeli oferuje dodatkowo poziom Commander, który pozwala przetaktować Athlon 64 o całe 15 procent. Zauważ, że w przypadku płyt z chipsetem Intel 865PE częstotliwość systemowa decyduje o taktowaniu pamięci RAM. Zatem przetaktowując procesor, zwiększysz nieuchronnie częstotliwość pamięci roboczej. Podczas gdy moduły pamięciowe renomowanych producentów radzą sobie z dziesięcioprocentowym wzrostem częstotliwości, niemarkowe układy mogą odmówić posłuszeństwa. Jeśli na płycie zainstalowano tanią pamięć RAM, wina za niestabilną pracę systemu nie musi leżeć po stronie procesora. W takiej sytuacji spróbuj ustabilizować działanie pamięci, podnosząc lekko jej napięcie zasilające. Przejdź w tym celu do menu Frequency/Voltage Control i zwiększ parametr DDR Power Voltage o 0,05 W. Jeżeli nie przeniesie to pożądanego rezultatu, będziesz zmuszony przywrócić pierwotne napięcie pamięci RAM, a także nominalną częstotliwość systemową.

MSI planuje wprowadzać technologię DOT nie tylko w płytach głównych, lecz również w kartach graficznych. Porównywalne funkcje są lub mają być stosowane także przez innych producentów (patrz punkt 6).

6. Wspólna akcja CIA i MIB

Najpierw drobne wyjaśnienie - to nie amerykański wywiad ani bohaterowie filmu Faceci w czerni chcą się dobrać do skóry twojemu pecetowi. CIA i MIB to akronimy dwóch nowych technologii do automatycznego przetaktowywania, proponowanych przez firmę Gigabyte.

CPU Intelligent Accelerator, bo tak brzmi pełna nazwa technologii CIA, działa na podobnych zasadach, jak DOT (patrz punkt 5). Oprócz podwyższania częstotliwości systemowej o 1, 3, 5 i 7 procent pozwala nawet obniżać ją o 5, 10, 15 lub nawet 20 procent. Wówczas układ jest taktowany z niższą częstotliwością, niż przewiduje producent, a częstotliwość nominalna jest uaktywniana tylko w razie potrzeby. CIA nie wpływa na termoregulowany wentylator, który zwiększa prędkość obrotową, gdy temperatura rdzenia przekracza 40 stopni. CIA daje podobne korzyści, jak DOT: zmniejszenie emisji ciepła, hałasu i zużycia energii elektrycznej. Zalety te uwydatniają się najbardziej w przypadku obniżenia nominalnej częstotliwości procesora. Aby uaktywnić CIA, przywołaj w BIOS-ie menu Frequency/Voltage Control, po czym ustaw opcję Enabled w polu C.I.A. Function. Żądaną wartość przetaktowania (w procentach) ustawisz w polu C.I.A. Frequency (MHz).MIB, czyli Memory Intelligent Booster, pozwala skracać czasy dostępu i propagacji pamięci roboczej. Na przykład redukuje liczbę cykli oczekiwania na zapełnienie banków pamięci nowymi danymi. W praktyce owocuje to dziesięcioprocentowym wzrostem wydajności pamięci RAM. Dysponując technologią MIB, płyta główna bada zainstalowane moduły pamięciowe i podkręca tylko te parametry, w których układy mają zapasy możliwości. Dzięki temu użytkownik nie musi się zajmować skomplikowanym ręcznym konfigurowaniem pamięci, a mimo to jest optymalnie ustawiona. Chcąc włączyć MIB, przejdź w BIOS-ie do menu Advanced Chipset Features, a następnie ustaw opcję Enabled w polu Memory Intelligent Booster.

Obie technologie są oferowane przez płyty główne Gigabyte GA-8IPE1000, GA-8IPE1000L, GA-8IPE1000PRO i GA-8PENXP (wyłącznie w rewizji 2.0 i późniejszych).

7. Dla zaawansowanych - Napięcie w zenicie

W ramach przetaktowywania procesora czasami trzeba podnieść napięcie procesora. Dzięki temu można ustabilizować jego działanie, choć skutkiem tej operacji jest większa emisja ciepła, a także większe obciążenie regulatora napięcia. W BIOS-ie większości płyt głównych jest menu o nazwie PC Health Monitor, Frequency Voltage Control lub podobnej. Zawiera parametry do ręcznego regulowania napięcia rdzenia procesora. Mogą figurować w takich polach, jak Vcore adiust czy CPU Vcore. Korzystając z tej metody, można podnieść napięcie tylko o tyle, o ile pozwalają ustawienia BIOS-u. Zaawansowani użytkownicy, którym nie straszne ryzyko zniszczenia komputera, podnoszą górny limit napięcia, dokonując sprzętowej modyfikacji na płycie głównej. Aby odważyć się na taką operację, trzeba znać w szczegółach układ swojej płyty i mieć doświadczenie w lutowaniu. Wystarczy jeden błąd, a płyta główna może się stać bezużyteczna.

Metoda podnoszenia górnego limitu napięcia jest podobna w niemal wszystkich płytach. Polega na połączeniu określonego opornika z masą i ze stykiem regulatora napięcia, który jest odpowiedzialny za napięcie rdzenia procesora. Włączenie opornika w obwód powoduje zmylenie regulatora - odnotowuje za niskie napięcie na procesorze i samodzielnie je zwiększa.

Dokładne instrukcje dokonywania powyższej operacji na konkretnych modelach płyt głównych można znaleźć w Internecie. Dość duży wybór oferuje m.in. witryna http://www.vr-zone.com/guides

Podkręcanie karty graficznej

Jeśli lubisz się odprężać przy grach z trójwymiarową grafiką, podkręć nie tylko procesor. Duże nadwyżki wydajności skrywa również karta graficzna. Poniższe wskazówki opisują, jak zmusić ją do przetwarzania większej liczby klatek na sekundę, nie inwestując ani grosza w dodatkowy sprzęt.

8. Podkręcanie programem Riva Tuner

Niektórzy producenci nie dołączają do karty graficznej oprogramowania, które pozwalałoby pozmieniać parametry i uzyskać większą wydajność. Nie stanowi to większego problemu, bo można podwyższać częstotliwość procesora karty i jej pamięci bezpłatnym narzędziem Riva Tuner. Po zainstalowaniu tego programu przywołaj kartę Main i kliknij niewielki przycisk po prawej stronie napisu Customize, który widnieje pod nazwą karty graficznej (rubryka Target adapter). Aby dostać się do menu z opcjami przetaktowywania, należy kliknąć pierwsze pole, Customize low level system settings. Na wstępie trzeba zaznaczyć opcję Enable low level hardware overclocking, a potem zrestartować cały system. Dzięki temu Riva Tuner wczyta domyślne progi taktowania karty graficznej. Teraz można się zabrać do podkręcania karty. Riva Tuner pozwala podnosić częstotliwość procesora i pamięci bezpośrednio w rejestrach procesora karty graficznej, omijając ustawienia sterownika. Taktowanie procesora karty ustawia się przy użyciu górnego suwaka, przy którym widnieje napis Core clock. Częstotliwość taktowania pamięci ustawisz za pomocą dolnego suwaka - Memory clock. Klikając przycisk Test, potwierdzisz dokonane zmiany. Będą obowiązywały tylko w bieżącej sesji w Windows. Po zrestartowaniu systemu karta graficzna znowu obierze domyślne poziomy taktowania. Jeśli wolisz, aby wybrane przez ciebie częstotliwości były uaktywniane w każdej sesji, przywołaj ponownie program Riva Tuner i zaznacz pole wyboru Apply overclocking at Windows startup. Od tej pory będzie zapisywać w Rejestrze zwiększone częstotliwości podczas każdego uruchamiania systemu Windows.

9. Mimo blokady w BIOS-ie

Komputerowi majsterkowicze, którzy dysponują kartą graficzną ATI z układem Radeon 9500 Pro lub 9700, mają pecha. W BIOS-ie wymienionych kart czyha blokada uniemożliwiająca przetaktowywanie. Wprawdzie takie programy, jak shareware'owy PowerStrip, freware'owy Riva Tuner (patrz wyżej) czy RadClocker, zdają się przyspieszać taktowanie karty, jednak rzeczywista częstotliwość nie zmienia się. Próby przetaktowania odnoszą skutek dopiero po wgraniu zmodyfikowanej wersji BIOS-u, w której brakuje wspomnianej blokady i od której wariant z blokadą różni się tylko jedną liczbą szesnastkową. Sprytny, doświadczony użytkownik może ją zmienić w edytorze szesnastkowym, po czym zaktualizować BIOS. Więcej szczegółów na ten temat krąży po licznych forach internetowych. Na przykład wątek Radeon Tweakers, Tweaking and Overclocking forum na stronie http://www.rage3d.com  zawiera post:
I fixed the Radeon9500Pro Bios. It's now overclockable.

Nieco łatwiej, niemniej jednak również nie bez ryzyka można się pozbyć zabezpieczenia za pomocą pakietu narzędziowego RadFlashPlus, który krąży w Internecie. Szczegółową instrukcję zamieszczamy w ramce "Radeon - precz z blokadą w BIOS-ie". Po wgraniu zmodyfikowanego BIOS-u można w konwencjonalny sposób przetaktowywać kartę graficzną (np. za pośrednictwem programu PowerStrip).

10. Podkręcanie z BIOS-u

Opcje, które pozwalają zwiększyć wydajność karty graficznej, można znaleźć nawet w BIOS-ie. Wprawdzie więcej daje przetaktowywanie procesora graficznego i pamięci, jednak w poszukiwaniu absolutnego maksimum możliwości swojego sprzętu powinieneś sprawdzić. czy w zakamarkach BIOS-u nie poukrywały się ustawienia, które cichaczem wyhamowują kartę.

Najbardziej istotne parametry figurują w menu Advanced | Chip Configuration. Właśnie tu znajdziesz m.in. pole AGP Mode lub AGP Capability. Aby osiągnąć maksymalną wydajność, ustaw w nim najszybszy tryb AGP obsługiwany przez swoją kartę graficzną.

W tym samym menu (Advanced | Chip Configuration) tkwi funkcja AGP Fast Write Control lub AGP Fast Write. Gdy jest włączona, procesor przesyła dane graficzne bezpośrednio do karty graficznej, pomijając niepotrzebne buforowanie w pamięci RAM. Obecne chipsety i karty graficzne obsługują ten tryb, więc możesz beztrosko uaktywnić powyższą funkcję.

W polu AGP Aperture Size ustalasz wielkość obszaru pamięci RAM, który będzie wykorzystywany przez kartę graficzną jako rozszerzenie jej wewnętrznej pamięci. Dysponując nowoczesną kartą graficzną, powinieneś przydzielić jej co najmniej 64 MB, natomiast przekraczając 128 MB, nie uzyskasz dodatkowych korzyści.

Niektóre BIOS-y oferują funkcję AGP Master 1 WS Write/Read. Ustawiając w tym polu Enabled, skrócisz czas oczekiwania karty graficznej na możliwość wykonania kolejnego zapisu lub odczytu. W rzadkich przypadkach opisana operacja może spowolnić kartę graficzną. Wówczas przywróć opcję Disabled.

Jeśli BIOS udostępnia parametr Video Memory Cache, ustaw w nim opcję USWS lub UCWC. Dzięki temu zwiększysz wydajność zapisywania danych w pamięci karty graficznej.

C.D. w drugiej części artykułu...

D.F.